Ngôi sao và tầm nhìn

QNgTV- Nhìn lại bài viết nổi tiếng năm 1963 về Nguyễn Đình Chiểu càng thấy rõ tầm nhìn của Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Từ một bài phê bình văn học, ông đã làm sáng lên giá trị thơ văn yêu nước và khẳng định sức mạnh tinh thần của dân tộc trong những năm tháng chiến tranh.

Trong bầu trời văn học dân tộc, có những ngôi sao không rực rỡ phô trương, nhưng càng nhìn kỹ càng thấy ánh sáng bền bỉ, sâu xa. Năm 1963, khi viết bài “Nguyễn Đình Chiểu – ngôi sao sáng trong bầu trời văn nghệ dân tộc”, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã mở đầu bằng một hình ảnh giản dị mà giàu sức gợi: có những vì sao chỉ hiện rõ khi con người biết chăm chú nhìn. Câu văn ấy không chỉ nói về nhà thơ Nguyễn Đình Chiểu, mà còn khẳng định tầm vóc trí tuệ, chiều sâu văn hóa và bản lĩnh tư tưởng của chính người viết – một nhà lãnh đạo lớn với tầm nhìn vượt thời gian.

Bài viết của Thủ tướng Phạm Văn Đồng ra đời trong bối cảnh đặc biệt của đời sống học thuật và chính trị miền Bắc những năm đầu thập niên 1960. Khi ấy, Nguyễn Đình Chiểu vẫn chưa được nhìn nhận đầy đủ tầm vóc, nhất là khi nhiều ý kiến phê bình còn so sánh một cách giản đơn giữa Lục Vân Tiên với Truyện Kiều của Nguyễn Du, để rồi xem nhẹ giá trị nghệ thuật và tư tưởng của thơ văn cụ Đồ Chiểu. Cách nhìn ấy vô hình trung đã đặt chuẩn mực thẩm mỹ bác học lên trên đời sống tinh thần và nhu cầu văn hóa của quần chúng nhân dân.

Bằng tư duy biện chứng và cảm quan văn hóa sâu sắc, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã chỉ ra căn nguyên của sự đánh giá lệch lạc đó. Ông nhấn mạnh rằng, không thể hiểu Nguyễn Đình Chiểu nếu chỉ nhìn ông như tác giả của Lục Vân Tiên, càng không thể đọc tác phẩm này bằng con mắt cầu kỳ hình thức, tách rời hoàn cảnh lịch sử và đối tượng tiếp nhận. Theo Thủ tướng, Lục Vân Tiên là một bản trường ca ca ngợi chính nghĩa, đạo lý làm người, ca ngợi những con người trọng nghĩa khinh tài, thủy chung trước sau, dám vượt qua gian khổ để bảo vệ điều thiện.

Quan trọng hơn, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã đặt Lục Vân Tiên trở lại đúng môi trường ra đời của nó: đời sống tinh thần của nhân dân Nam Bộ. Đó là một truyện “kể”, truyện “nói”, được sáng tác để truyền miệng, để người dân nghe, nhớ, thuộc và sống cùng tác phẩm. Chính vì vậy, lối văn “nôm na”, mộc mạc không phải là hạn chế, mà là lựa chọn nghệ thuật có ý thức, phù hợp với mục đích xã hội và đối tượng tiếp nhận. Lập luận ấy vừa chặt chẽ, vừa giàu tính nhân văn, thể hiện sự tôn trọng sâu sắc đối với “gu” thẩm mỹ và đời sống văn hóa của đồng bào miền Nam.

Không dừng lại ở việc bảo vệ một tác phẩm, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã làm sáng rõ hình ảnh một Nguyễn Đình Chiểu toàn diện hơn: không chỉ là nhà thơ đạo lý, mà trước hết là một chiến sĩ yêu nước bằng thơ văn. Khi đặt Lục Vân Tiên trong mạch thống nhất với Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc và các tác phẩm thơ văn yêu nước khác, ông đã khẳng định tính nhất quán tư tưởng và chiều sâu lịch sử trong sáng tác của Nguyễn Đình Chiểu. Thơ văn ấy không chỉ phản ánh hiện thực, mà còn “ghi lại lịch sử của một thời khổ nhục nhưng vĩ đại”.

Với tầm nhìn của một nhà chính trị lớn, Phạm Văn Đồng hiểu rằng, trong những thời khắc vận mệnh dân tộc bị thử thách, văn học không chỉ là nghệ thuật ngôn từ mà còn là sức mạnh tinh thần. Nguyễn Đình Chiểu, cũng như Trương Định trong lĩnh vực quân sự, đã trở thành một lãnh tụ tinh thần, tập hợp hàng vạn con người bằng lý tưởng yêu nước, bằng đạo lý sống và bằng niềm tin vào chính nghĩa.

Đặc biệt, bài viết năm 1963 còn cho thấy khả năng dự báo lịch sử của người cầm bút. Khi cuộc kháng chiến chống Mỹ đang đến gần những thử thách khốc liệt nhất, Thủ tướng Phạm Văn Đồng đã nhận ra rằng thơ văn Nguyễn Đình Chiểu sẽ tiếp tục là ngọn đuốc soi đường, nuôi dưỡng ý chí chiến đấu và tinh thần yêu nước của nhân dân cả hai miền Nam – Bắc.

“Ngôi sao” Nguyễn Đình Chiểu tỏa sáng không chỉ nhờ giá trị tự thân của thơ văn, mà còn nhờ tầm nhìn của những người biết nhìn đúng và nhìn sâu. Bài phê bình văn học của Thủ tướng Phạm Văn Đồng là minh chứng sinh động cho sự kết hợp hài hòa giữa trí tuệ chính trị, chiều sâu văn hóa và xúc cảm nhân văn.

Qua đó, ông không chỉ trả lại vị trí xứng đáng cho Nguyễn Đình Chiểu trong lịch sử văn học dân tộc, mà còn để lại một bài học lớn: muốn hiểu văn học, phải đến với tác phẩm bằng toàn bộ tâm hồn, lý tưởng thẩm mỹ và tình yêu nước thương dân. Chính tầm nhìn ấy đã làm nên ánh sáng bền lâu của cả ngôi sao và người ngắm sao.